Democratisch Zaanstad (DZ) waarschuwt: het Zaanse Schans-plan is geen toekomstvisie maar een financiële reddingsoperatie. Lees waarom vijf geheime adviezen openbaar moeten en waarom een derde weg mogelijk is.
Het Zaanse Schans-plan: geen toekomstvisie, maar een financiële reddingsoperatie in het geheim
Er is (nog) geen discussie over twee keuzes. Het debat heeft zich tot op heden alleen gericht op het collegeplan afsluiting van de Schans en € 17,50 entree. Wat we wel kunnen vaststellen, is dat er vlak voor de gemeenteraadsverkiezingen een alternatief is opgedoken: het plan van Lokaal Zaans met een bezoekersbijdrage van € 2 á € 3. Of dat plan uitvoerbaar is, is nog maar de vraag. Het is nooit in de raad besproken – we kennen het alleen van hun website. Voor ons, Democratisch Zaanstad (DZ), is het hoe dan ook een schijnoplossing. Beide plannen willen een openbare woon- en werkbuurt afsluiten en er een toegangsprijs aan hangen. En beide openen de deur naar een glijdende schaal – de bekende salamitactiek.
Vijf geheime adviezen: waarom mag de burger niet weten?
De gemeente houdt vijf juridische adviezen over de onttrekking van de Zaanse Schans aan de openbaarheid achter gesloten deuren. Als raadslid heb ik die stukken gezien, maar ik mag de inhoud niet delen met inwoners en ondernemers. De raad weet meer dan de mensen namens wie hij beslist. Dat is democratisch onzuiver. Hoe kan een volksvertegenwoordiger zijn controlerende taak uitoefenen als hij zijn eigen kiezers niet mag informeren over de risico’s van een plan?
De salamitactiek in een goedkopere verpakking
LZ presenteert zijn plan als het redelijke alternatief. Maar wie goed kijkt, ziet de klassieke glijdende schaal: eerst “maar € 2,50”, dan indexatie, dan een piektoeslag, dan de gratis regeling voor bewoners van Zaanstad en Wormerland ter discussie. En onlangs gaf LZ aan desnoods een ‘virtueel hek’ te willen plaatsen. Technisch kan dat met camera’s en apps, maar bij 3 miljoen bezoekers per jaar is een enorm leger aan controleurs nodig. Als de pakkans laag is, betaalt niemand. Het is een politiek compromis: iets doen aan de drukte, zonder impopulair fysiek hek, maar met dezelfde bezwaren.
De Zaanse Schans is een woon- en werkbuurt, geen pretpark
Er wonen mensen. Er werken ondernemers. Een verplichte entreeheffing – hoe laag ook – betekent dat bewoners aan de poort moeten verantwoorden dat ze er ‘mogen’ zijn. Dat ondernemers afhankelijk worden van een gemeentelijk loket dat bepaalt of klanten hun winkel kunnen bereiken. Dat is onacceptabel.
Uit het convenant: de deal achter gesloten deuren
In een convenant tussen gemeente en erfgoedpartijen – getekend in 2020 – staat zwart-op-wit dat de ticketverkoop geen losstaand idee is. De structurele subsidie van €1,8 miljoen aan het Zaans Museum vervalt per 2027. De bedoeling is dat alle exploitatiekosten van het museum en het gebied worden gedekt uit ticketopbrengsten.
Het Zaans Museum verkeert in zwaar weer: de afgelopen jaren ontving het miljoenen aan gemeentelijke steun, draait structureel verlies, en er moet nog eens €16 miljoen worden geïnvesteerd in achterstallig onderhoud. De bezoekersaantallen van het museum staan in schril contrast met die van de Zaanse Schans: waar jaarlijks 3 miljoen mensen de Schans bezoeken, trok het museum in 2024 slechts 163.500 bezoekers – en lang niet iedereen betaalde de volledige entreeprijs vanwege kortingen, Museumkaart en combinatietickets. Toch moet de hele Schans – met al haar bewoners, ondernemers en bezoekers – gaan betalen voor de problemen van één museum. De gemeente stopt met subsidiëren, maar laat toeristen via een verplichte entreeheffing het gat dichten. Een publiek icoon wordt ingezet als geldautomaat.
Een constructief alternatief: verplaats het Zaans Museum
In plaats van de Zaanse Schans op slot te gooien om één museum te redden, is er een beter idee: verplaats het Zaans Museum naar het Hembrugterrein. Daar zijn inmiddels diverse musea en kunstcentra gevestigd: het Hembrug Museum, Museum of Humanity, Het HEM, ZAMU (in ontwikkeling) en Artzaanstad. Samen vormen ze de basis voor een museumkwartier. Een ferryverbinding met Amsterdam zou dit gebied bovendien uitstekend ontsluiten.
Op de vrijkomende locatie van het museum kan een parkeergarage worden gerealiseerd. Dat lost het parkeerprobleem bij de Zaanse Schans structureel op – zonder dat daarvoor een openbare woon- en werkbuurt hoeft te worden afgesloten. De Zaanse Schans kan dan weer zijn wat het altijd was: een vrij toegankelijk erfgoeddorp, niet langer gegijzeld door de financiële problemen van één museum.
Juridisch moeras, financieel risico – en een zwijgende raad
Het afsluiten van een openbare woon- en werkbuurt is juridisch een traject van jaren. Bewoners, ondernemers, nutsbedrijven zullen procederen. De gemeente neemt miljoenenrisico’s zonder enige garantie dat het plan ooit uitvoerbaar is. Maar zolang de juridische adviezen geheim blijven, kunnen inwoners deze risico’s niet wegen.
Wij kiezen voor openheid
Er is een derde weg: geen hek, geen loket, geen verplichte betaling. Gewoon de Zaanse Schans zoals die altijd is geweest: openbaar, vrij toegankelijk.
Maar eerst moeten de vijf juridische adviezen worden vrijgegeven. Niet voor de raad – die heeft ze al – maar voor inwoners en ondernemers. Alleen dan kan er een eerlijk debat plaatsvinden.
Conclusie
Het college wil afsluiten. LZ heeft vlak voor de verkiezingen een alternatief gepresenteerd – of dat plan uitvoerbaar is, is nog maar de vraag. Het is nooit in de raad besproken, maar het komt op hetzelfde neer: afsluiten, alleen voor een lager bedrag, en desnoods met een onhandhaafbaar ‘virtueel hek’. Beide plannen zijn onaanvaardbaar. Maar het grootste schandaal is dit: de raad heeft de stukken, mag ze niet delen, en wordt gedwongen te beslissen in een vacuüm van publieke kennis. Dat is geen democratie. Dat is bestuur bij achterkamertjeslicht.
Wij roepen de gemeenteraad op: verbreek het zwijgen. Eis openbaarheid. Kies niet tussen twee kwaden. Kies voor transparantie. Kies voor de inwoners. Kies voor een Zaanse Schans zonder hek, zonder loket, zonder geheime agenda.
Jos Kerkhoven
Raadslid Democratisch Zaanstad (DZ)